Abstract Pestilentie en de gebroeders
Van Limburg door dr.
J.A.N. vander Spek 2/3/2016
Dit jaar is
het 600 jaar geleden, dat de gebroeders Van Limburg in Frankrijk overleden. Hun
voorouders kwamen + 1400 in Limburg wonen. 1350
Johannes van Limborch→Arnold v.L. (1360-1397) x Metta Maelwael (dochter van
Willem Maelwael, die met zijn broer Herman Maelwael vlakbij de Van Limborchs in
de Burrchtstraat in Nijmegen Zij kregen
te maken met een pestepidemie. Men onderscheidt 3 soorten pest: Buikpest
met lymfeklierzwelling en subcutane zwarte vlekken, longpest met
benauwdheid, hoesten en bloederig slijm en septische pest met shock en
intravasale stolling.
In de middeleeuwen waren 2 pandemiën: in de 6e-7e eeuw en in de 14e-15e
eeuw. Een 3e pandemie was in het begin van de 20e eeuw. In 531, 543 en 697 was
er de pest van Justinianus, die begon in Constantinopel en zich over Europa
naar Rome uitreidde. In 1347, 1352
en 1667 verspreidde de Zwarte dood zich vanuit de Krim door Mongoolse krijgers
vanuit Kaffa via Athene en Sicilië naar Spanje. De
3e pandemie 1855-1955 verspreidde zich vanuit Yemen naar Indië en Europa. De WHO meldde,
dat in het begin van de 21e eeuw wereldwijd jaarlijks nog 1000-3000 gevallen
van pest werden gemeld. Alexandre Yersin (1863-1955) zag in 1894 in Hongkong in
het sputum bacteriën, die daarop Yersinis Pestis werden genoemd. Paul Louis
Simon (1858-1947) ontdekte in Karachi in 1898, dat de pest door rattenvlooien
werd overgebracht. Behandeling: Waksman
1952: Streptomycine, Duggen 1948: Tetracycline, Lucdeman 1963:
gentamycine, Conover 1966: Doxycycline.
Voorgeschiedenis: 563 Clement beschreef als eerst de
pest; 1348 Boccaccio volgde in de Decamerone; 1350 Guy de Chauliac: twee soorten
pest: de builen en de longpest; 1558 Pieter van Foreest; 1635 Ysbrand van
Diemerbroeck (nijmegen): Tractatus de Peste: de pest bij 120 patiënten.
Ziektebeloop: Zonder behandeling: Builenpest leidt binnen
3-7 dagen tot de dood, Longpest heeft binnen enkele dagen 100% mortaliteit.
Septische pest is binnen 1-2 dagen fataal. Oorzaak en behandeling van pest: 1.
de Kerk: Straf van God, dus bidden en boete doen. Beschermheilige is St
Sebastiaan, doorboord met pijlen van oa. de pest; verder > 60
beschermheiligen: oa. St. Rochus, St. Anthonius Abt en St. Christoffel.
2.
Geneeskundig: Philips VI (1293, 1328, 1350) ; Volgens hoogleraren aan de
medische faculteit in Parijs was de pest het gevolg van conjunctie van drie
planeten in sterrenbeeld Aquarius Men
onderscheidde volgens de leer van Galenus 4 humores: : slijm, bloed, zwarte en
gele gal. Het evenwicht tussen deze vloeistoffen zou verstoord zijn, dus
aderlaten en tegen de pijn incideren van pestbuilen.
De Van
Limborghs kregen te maken met pestepidemiën rond 1400 in Nijmegen (1349-1475
9x) en in Frankrijk. Zij kwamen in Frankrijk terecht door Johan Maelwael, die als
heraldiek-schilder voor Catharina van Beijeren werkte en hen via het hof in Parijs
in contact bracht met de Duc de Bourgogne en later met de Duc de Berry in Bourges
voor wie zij Les Belles Heures maakten en daarna Les Très Riches Heures
illustreerden. In deze getijdenboeken
moest de litanie van Allerheiligen worden opgenomen die in Rome door paus
Gregorius de Grote was opgesteld, nadat hij de aan de pest overleden paus
Pegasius II had opgevolgd. Hij hoopte met het bidden van deze litanie tijdens
een grote processie via bemiddeling van deze heiligen bij God het einde van de
pest gedaan te krijgen. Dat lukte en het einde van de pestepidemie werd
aangekondigd door de aartsengel Michaël.
In de
"Belles Heures" beeldden zij de processie uit in vier miniaturen en
in de "Très Riches Heures" in twee. Daarop zijn enkele van de 90
tijdens de processie nog aan de pest stervende gelovigen te zien en in de
"Belles Heures" ook hun begrafenis en een optocht van flagellanten.
De gebroeders van Limburg hebben hun kennis over de pest van Justitianus kunnen
verwerven in de veel omvattende bibliotheek van de Duc de Berry waarin de
"Légende d'Orée" van Jacques de Voragine aanwezig was. Daarin stond
in de levens-beschrijving van Grégoire de Tours (534-594) het verslag opgenomen
dat die in 590 van een ooggetuige had gehoord over de gebeurtenissen in Rome.
Het door de Gebroeders uitgebeelde verhaal is dus historisch juist, maar de
personen zijn gekleed als rond 1400 en ook de afbeelding van de flagellanten
hebben zij uit eigen waarneming want die zelfkastij-ders waren er niet in de
tijd van de pest van Justinianus. Die beweging was in 1260 in gang gezet door
de heremiet Fasani in Italië.
Begin 1416
brak er een grote pestepidemie uit in Parijs terwijl de gebroeders van Limburg
werkten aan de Très Riches Heures". In het voorjaar overleed Johan,
vrijwel zeker snel gevolgd door Paul en Herman met hoogstwaarschijnlijk de pest
als doodsoorzaak. Want bij het overlijden van de Duc de Berry in juni van dat
jaar waren volgens de inventarisatie van
zijn nalatenschap de katernen van het getijdenboek opgeborgen in een
koffertje. Een aantal miniaturen was nog niet af en misschien waren de broers bij
hun overlijden zelfs bezig met de niet afgemaakte miniatuur van de processie
van Gregorius de Grote. Die niet afgewerkte miniaturen zijn omstreeks 1485 door
Jean Colombe bijgeschilderd, hetgeen duidelijk te zien is aan zijn andere
stijl.
