Abstract 

Kleine en grote tafelgeneugten in de Gouden Eeuw in Nederland, 

Dr. H. Deleu.

Een culinaire en culturele speurtocht op schilderijen uit de Hollandse Gouden eeuw. Samenstelling van de dis; verborgen Calvijnse vingerwijzingen.

Geschat aantal schilderijen in de 17e eeuw is 4-6 miljoen; in de 18e eeuw minder, want Lodewijk IV overleed en de welgestelden trokken naar  steden, waar zij rijke stadsvilla's bouwden. Edelen bekleedden de muren met geverfd linnen en burgers met aardewerk borden. Schilderijen met allegorien en mythologische afbeeldingen  hadden de hoogste waarde, daarna historische beelden,  landschappen en portretten werden minder gewaardeerd. In stillevens zag men gratie en schoonheid, maar soms ook subtiele Calvijnse aan-wijzingen. Calvinisme is een christelijke humanistische ethiek, waarin  katholieken en protestanten zich konden vinden. Toch is de invloed ervan beperkt gebleven. Maaltijden trof men vaak op afbeeldingen aan. Zo ook in 1066 op het borduurwerk van Bayeux en in 1470 afbeeldingen van badstoven met planken waarop maaltijden  werden uitgestald. Veel werd vis en gevogelte gegeten. Op de vismarkt kochten rijke dames vis in, gewapend met een mof, geparfumeerd tegen de stank. Meestal werd 1x per week vis ingekocht. De armen aten spiering en spekbokking, de rijkeren kreeft, oesters, en alle soorten vis. Kreeft en oesters waren echter niet zeldzaam, zalm was zelfs een vrij ordinaire vis. Zo schilderde MichielMeervelt in 1611 schutters aan een maaltijd met kreeft op de voorgrond. Als ontbijt at men brood, voor de lunch een eenvoudige warme maaltijd, de rijkeren met groenten. Ook bij de avondmaaltijd at men brood; aardappelen en rijst waren er nog niet. Het calvinisme verbood uitheemse kruiden.                                                                                                         Gegeten werd met de hand, een vork was een belediging voor de Heer. Het servet kwam pas later ; daarvóór  was er een languière ( een strook linnen rond de hele tafel) of werden de handen afgeveegd aan de vacht van een passerende hond.                                                                                      Wat was er niet in de 17e eeuw: chocolade, koffie, tomaat, aardappel, en truffel (pas in de 18e eeuw). Onbetaalbaar : suiker, Rhijnse wijn, bloemkool, selderij, artisjokken.                                                     Delicatessen waren: ramsballen, schaaps voeten, tong. knoflook in de 17e eeuw. Buitenlandse kritiek op de tafelgewoonten in de republiek waren: hoed aantafel, boeren. Lepel en mes waren er al, maar vork pas eind 17e eeuw. De grote kanten kraag werd rond 1640 vervangen door een plat boordje. Glazen : fluitglas, pasglas, vleugelglas, molenbeker voor wijn, drinkkom. Op tafel zag men de Nautilusschelp (gebracht door de VOC) versierd met metalen ornamenten.Gekleurde schilderijen werden in tijden van drukte vervangen door een monochroompje, alleen bruin van kleur.                  Rijkdom werd van 1640-1660 uitbundig aan tafel getoond. Abraham van Beijen schilderde een pronktafel met kreeft, oesters, maar ook als waarschuwing, dat men zijn straf niet ontkomt, een muis op de rand van de tafel.

Beste VOMS leden,

Hierbij nodigt het bestuur u en uw partner uit voor de eerstvolgende bijeenkomst op 1 November as., waarop Dr. Herman Deleu kunsthistoricus en oud-chirurg  zal spreken over:

Kleine en grote tafelgeneugten in de Gouden Eeuw in Nederland: Een culinaire én culturele speurtocht op schilderijen uit de Hollandse gouden eeuw. Wie at wat en wanneer in de zeventiende eeuw? De ingrediënten, de samenstelling van de dis en het savoir vivre rondom de tafel in de Republiek komen aan bod. Welke verborgen Calvijnse vingerwijzingen kan je soms – bij goed kijken - ontdekken op de schilderijen?

Het programma zal zoals bekend worden vooraf gegaan door ontvangst en ontmoeting om 16u30 in de achterzaal op de parterre.

Na afloop is er gelegenheid met de spreker verder te discussiëren onder het genot van een maaltijd.

Gaarne een mailtje of u komt.

Met vriendelijke groet,

Roy Go

Abstract 

Dilemma's in de Plastische Chirurgie, 

E. Heine, plastisch chirurg CWZ 

4/10/2017

Plastische chirurgie is al eeuwenlang toegepast: 1200v.C. Egypte, 600 v.C. India, 700 na C. Rome.

In de 17e eeuw in Europa neuscorrecties. In WO1 brandwonden in Londen. Hierbij ook gezichtstransplantaties, die momenteel momenteel worden toegepast.

De afdeling plastische chirurgie in het CWZ was tot voor kort in het Sanadome gevestigd, nu sinds juli 2017 in  de poliklien Jonkerbosch en in de Waalsprong.  Met de dermatologen wordt nauw samengewerkt. Er zijn 3 plastisch chirurgen, die zich op een onderdeel hebben gespecialiseerd  en worden bijgestaan door  een team van gespecialiseerde verpleegkundigen. Er is een samenwerkingsverband met het UMC Radboud, dat zich richt op microchirurgie en op dubbelzijdige reconstructie (prof. Ulrich). Specialisaties zijn handchirurgie, mammachirurgie, gelaatsreconstructies en decubituschirurgie.

Esthetische chirurgie wordt niet vergoed. De vraag is: wat is schoonheid? Vast staat, dat de vraag groeit: van 2016 naar 2017 met 20-60%. Zo zijn er in Nijmegen zijn er diverse klinieken en salons met veel prijsconcurrentie. Ook wordt er veel gebeunhaasd. Leken doen gelaatsoperaties met een brandpennetje, zonder chirurgie. Overheidscontrole ontbreekt. Soms worden ook eigen gelaatscorrecties gedaan met silicone injecties! Plastisch chirurgen verenigen zich in de NVPC/NVEPC, die het standpunt innemen, dat er geen reclame, geen werving van patienten, geen aanbiedingen, geen gratis consult mogen worden gemaakt en de patient 18 jaar of ouder moet zijn. Pogingen om excessen te voorkomen door een website met geregistreerde plastische chirurgen. Deze pogingen stranden vaak op goedkope aanbiedingen. De zorgverzekeraar heeft vaak een (te grote) invloed.

In de VS. worden zelfs in de leeftijdsgroep van 13-19 jaar al vrij veel plastisch chirurgische ingrepen gedaan, voorbeeld is botoxinjecties bij 8 jarige door de moeder. De Body Dismorphis Dysorder is psychiatrie. Transsexuele operaties worden in de VU in Amsterdam verricht, maar soms lopen patienten daar weg en komen dan ook in Nijmegen terecht.

IN Memoriam Cor Frenken

Na deze inleiding wordt Cor Frenken herdacht. Cor was sinds 1983 in het CWZ werkzaam. Tot neuroloog opgeleid in het UMC Radboud, werkzaam in St Elisabethziekenhuis in Tilburg, Hij stond bekend om zijn zeer nauwkeurige en op de patiënt en artsassistent gerichte werkwijze. In Nijmegen bracht hij dan ook als opleider de A5 opleiding terug. Hij werd in de loop der jaren lid van de klachtencommissie, lid van de regionale Tuchtraad in Eindhoven, in de laatste jaren van zijn carriere secretaris van de Specialsten Registratie Commissie. Als lid van de VOMS werd hij voorzitter van de Jurie van de postercie op de CWZ wetenschappelijke dag, en lid van de Clientenraad van het CWZ. Hij werd nog medeoprichter van een nieuwe probusgroep . In de eerste helftvan dit jaar werd het leven voor Cor steeds zwaarder. Na een operatieve ingreep werd hij getroffen door een delier. Daarna  ging zijn geheugen achteruit en werd de diagnose dementie gesteld, waar hij erg onder leed. Toen ook deelname aan sportieve activiteiten niet meer ging, werd het leven ondragelijk. Hij is op 18 September te midden van zijn gezin  op zijn 76e jaar overleden.

Beste leden,

Graag nodig ik u uit voor de eerstvolgende VOMS-bijeenkomst op

Woensdag 4 Oktober as.

Onderwerp: Dilemma's in Cosmetische Chirurgie

Spreker: E.P. Heine, plastisch chirurg CWZ

Programma ; 16u30 -17 u Ontvangst en borrel

                           17-18 u Lezing + discussie.

                           Daarna diner met de spreker.

Gaarne ivm reservering van zitplaatsen een mailtje of u komt en of u deelneemt aan de warme maaltijd.

Met vriendelijke groet,

Roy Go

Beste leden,

Hiermede herinner ik u aan de komende VOMS bijeenkomst op

Woensdag 6 september  as.

Programma:

16u30-17.00 uur Ontvangst en borrel

17u00-18u00 Voordracht door Ton Oude Ophuis,

cardioloog CWZ :

De Cardiologie in het CWZ.

Daarna gezamenlijke maaltijd met de spreker.

Gaarne een berichtje of u komt en of u deelneemt aan de maaltijd.

Met vriendelijke groet,

Roy Go

In Memoriam

Frans Hoevenaars, kinderarts

Bron: De Gelderlander,20 mei 2017

Auteur: Frank Hermans

KINDERARTS BEDACHT DE EERSTE “BABYWATCH”

Voormalig kinderarts van CWZ in Nijmegen kreeg het afscheid dat hij zichzelf wenste.

Hole 7 op de golfbaan in Groesbeek werd zijn eindstation. In de ontspanning, met de blik op het zonovergoten Reichswald hield het hart van Frans Hoevenaars op met kloppen.

Pijnlijk voor nabestaanden, het abrupte afscheid. Maar voor echtgenote Anneke tegelijkertijd troostrijk. Omdat ze zeker weet dat haar man tot op het laatst genoten heft en het einde kreeg dat hij zichzelf wenste. Frans had de laatste jaren een chronische longziekte.

Hij was tot zijn pensioen kinderarts in het Canisius-Wilhelmina ziekenhuis in Nijmegen. Begin jaren 70 wekte “hippie” Frans nog opzien dor zijn lange haren. Hij droeg roze broeken, jasjes met smoezelige kraag. Thuis ontving hij arts-collega’s op zitkussens in zijn “commune woning”.  Wenkbrauwen fronsten, maar Frans ging zijn eigen gang.

Eigenzinnigheid was zijn kracht. Als eerste in Nederland bedacht hij voor het CWZ een “babywatch”: een toen nog provisorische beeldverbinding voor moeders met couveusekinderen. Verpleegsters vroeg hij huilende baby’s op hun buik te dragen in een draagdoek. Het was zijn overtuiging dat een ziekenhuis huiselijk moet zijn.

Hij was ook een gezelligheidsdier. Dat leverde hem thuis gedenkwaardige avonden en nachten op met komende en vertrekkende arts-assistenten die “in”-en “uit”-gegeten werden. Zijn kinderen Lot en Tijs, later met kleinkinderen, vierden het liefst oud op nieuw bij hem en Anneke. Na twaalven gingen ze in hun jonge jaren wel eens naar de stad, maar kwamen dan met nog veel meer vrienden snel terug. Naar huis, waar het toch leuker was.

 Toen Frans 70 werd, bedacht Lot dat familie en de vele vrienden een verjaardagskaart aan hem moesten schrijven. In zeventig schrijfsels werd hij door de een na de ander bewierrookt. “Normaal gebeurt dat pas als je dood bent”, liet Frans zich overdonderd ontvallen.

Bij zijn afscheid – niet in het crematorium, maar in “beslotenheid” thuis- werden de kaarten opnieuw voorgedragen. Er werd geproost op zijn leven, daarna werd hij uitgezwaaid door zijn vele vrienden. Door vrouw en kinderen werd hij in zijn camperbusje naar het crematorium gebracht.

Zomerborrel 5 juli 2017

Beste leden,

De zomerborrel met buffet voor leden met partner zal dit jaar op Woensdag 5 Juli worden gehouden.

Het programma : 17 -18 u borrel en ontvangst Daarna lopend buffet, goed verzorgd door De Rozenhof. De aangeklede borrel wordt door de vereniging aangeboden.

Kunnen jullie deze dag alvast in de agenda opnemen?

Met vriendelijke groet, namens het bestuur,

Roy Go

Abstract  Maligniteiten van de Huid, dr. J.A.C. Alkemade, dermatoloog CWZ

Ver wacht wordt, dat het aantal patiënten met maligniteiten van de huid in Nederland zal toenemen door: de vergrijzing van de bevolking en door toegenomen zonexpositie.                                                                                In Nederland  neemt huidkanker na prostaatCa (18,6%) en darmCa ( 15,8% ) met 14,9% al de derde plaats in, waarbij basaalcelCa niet wordt meegeteld. Biinnen de huidmaligniteiten zijn  basaalcelca met 71% , plaveiselcelca 16% en melanoom met 11% de belangrijkste. Andere huidmaligniteiten zijn angiosarcoom en Kaposi.

Basaalcelca.  In Nederland op 1/1 2014 239.800 F>M. vooral bij lichte huid, blond haar en blauwe ogen. Verwacht wordt tot 20130 een toename bij m. 60%, bij F 31%. Het risico op metastasering is 0,03% (11/jr). In Australië komt basaalcelca 4X zoveel voor als alle andere maligniteiten samen.                         Etiologie: UV, ioniserende straling, immunosuppressie.                                                                     Klinische subtypen: nodulair ( glanzend, glad bolletje, rijk doorbloed); oppervlakkig( schilferende rode plaque met een randje), ulcus met opgeworpen randje; morfeotype (rode plek), gepigmenteerd (rode vlek met donkerbuine knobbeltjes).  Ulcererend soms enorm groot, stinkend.                                                                                                                 Met behulp van een doorzichtige plessimeter kan de diagnostiek klinisch worden verbeterd.               Therapie: Chirurgisch, radiotherapie, locale destructie, locaal medicamenteus. Bij ernstige doorgroei ook cytostatisch, kosten 60.000€/jaar.

Plaveiselcelca. 1989-2008 bijna verdubbeld, M>F. UVB gerelateerd.. 80% in hoofd-hals gebied.                   Risicofactoren: zon, leeftijd, M., Huidtype 1 of 2.                                                                                              Klinisch: geïndureerde tumor; op oren en lippen riskant.                                                                            Behandeling: excisie 5-10 mm marge, evtl. mocrografische chirurgie; radiotherapie; cryochirurgie of curettage met coagulatie.

Lentigo Maligna. Melanoom in situ. In Nl 1989-2013 10.545 ( 6-8% toename /jaar).                            Behandeling: Excisie  met marge 5-9 mm, , micrografisch (recidief 2-5%), Imiquimod creme locaal.

Melanoom. Vooral UVB gerelateerd met name na zonverbranding. Incidentie '89-2008 4,1% /jaar. Vooral na het 60e jaar.                                                                                                                                               Klinisch: Risicofactoren: zon, > 100 naevi, >5 atypische naevi, huidca in voorgeschiedenis, actinische keratose, Huidtype 1 of2, rood of blond haar, sproeten, blauwe ogen.                                                          Typen: oppervlakkig spreidend, noduli, lentigo maligna, acrolentigineus (vingers/tenen)                   Behandeling: - Diagnostische excisie met marge 2 mm. Is het melanoom < 2mm dik excisie met 1 cm marge. Bij > 2mm Breslow  2 cm marge; Radiotherapie; cytostatica.

Samenwerking met huisartsen: Preventie huidkanker: Laagrisico patienten bij huisarts met veel aandacht voor zonbestralingspreventie. Hoogrisico patienten doorsturen  en terugverwijzen na diagnostiek/therapie. Hoog risico op metastasering en pat. met veel huidca blijven bij dermatoloog. Laagrisico: actinische keratosen, basaalcelca en M. Bowen. Hoog risico: BCC, hoogrisico M. Bowen, PCC, keratoacanthoom, melanoom verwijzen. Status 29015 Nijmegen: Verdenking huidkanker 53% na PA juist; premaligne huidafw.: 22 %; Verwezen verdachte huidafw. 13%; Chirurgische excisie in nek/gezicht in hoog percentage incompleet.

De werkdruk op de dermatologen is stijgend en zal pas na langdurige scholing door PA's kunnen worden verlicht..

Beste leden,

Voor Woensdag 3 mei as. hebben wij Hans Alkemade , dermatoloog CWZ, bereid gevonden te spreken over Maligniteiten van de huid.

Programma:

16u30 Ontvangst en borrel.

17-18 u Voordracht + discussie

18u diner met Hans.

 

Graag opgave van uw deelname .

Met vriendelijke groet namens het bestuur

 

Abstract St Anthony’s Fire in the Middle Ages
Pieter WJ van Dongen

Epidemics of ergotism occurred frequently in the Middle Ages. They were caused by eating bread contaminated by a fungus, resulting in spontaneous gangrenous amputations, hallucinations,  convulsions, agonizing  burning sensations in limbs hence called St Anthony’s  Fire or Holy Fire and frequently death.
The religious order of St Anthony was founded with the explicit purpose of nursing  and treating Holy Fire victims.  People flocked during epidemics to churches and hospitals of the Anthonines. Treatment of Holy Fire being a hot disease, consisted of cold medications such as Mandragora, the Mandrake plant with bark of humanlike roots and juice of a red berry. However, it contains belladonna alkaloids, also leading to hallucinations. Ergot victims  (ergotants) were therefore twice afflicted by hallucinations: first by ergometrine and then by alkaloids.
These symptoms and their treatment were a rich source of inspiration in frescoes, woodcuts and paintings. The  “Temptation of St Anthony” is a frequent theme, such as in Grünewald’s (1480 – 1530) altarpiece with a typical ergotant while a devil tortures St Anthony.  One of Pieter Brueghel’s  (1530 – 1560) paintings shows cripples and beggars with amputated feet, suggesting ergotism. The garden belongs to an Anthonine hospital.
The most spectacular example has been  painted by Jheronimus Bosch (1452 -1516) in his famous Temptation of St Anthony tryptich.   He painted all three interior panels with outrageously strange and diabolical scenes as if seen by a hallucinating  mind. The colourful scenes are populated with grotesque aspects of devils and angels, strange flying  “aircrafts”,  fire in a St Antony cloister, sufferers with contractures and  the Mandrake’s  “devil’s apple” and root.   Other cold treatments are seen such as thistle, fishes and water. The man in a red cloak begs for money, showing an amputated foot on a towel. The mandrake’s  roots contain human figures. Mandrake was considered to be an aphrodisiac, as is mentioned  in the Bible and in sung in madrigals.
The central panel of Bosch’s tryptich The Last Judgment shows a typical ergotant with bluish feet and hands, and a swollen belly. He turns a human body on a spit , perhaps as an allegory of  hellish pain suffered by ergotants. The outside view depicts St Bavo of Gent giving alms. The ergotant with both an exhibited amputated foot and a severe contracture asks for attention.
Did Jheronimus Bosch himself suffer from hallucinations due to ergotism? He certainly knew all aspects of ergotism and was able to depict both details of the human body with its aberrant forms and flamboyant hallucinations.

Diner na voordracht Prof Dr Pieter van Dongen

5 april 2017

Beste leden + partners.

 

Op Woensdag 5 April hebben we Pieter van Dongen, oud-gynaecoloog ( ook enkele jaren in het CWZ) bereid gevonden te spreken over:  "Jheronimus Bosch en het Sint Antoniusvuur".

Deze lezing zal toegelicht worden met fraaie lichtbeelden en prachtige muziek. Gezien de verwachte ruime opkomst, zal dit in de achterzaal op de parterre in de Hostellerie gebeuren.

Programma:

16u30 Ontvangst

17-18 uur lezing + discussie

Daarna gelegenheid tot napraten aan het diner, dat de spreker zal worden aangeboden.

 

Gaarne een berichtje of u en uw partner komen.

 

Met vriendelijke groet,

Maandag 13 maart 2017

Abstract  License to operate” van de zorgverzekeraar.

W. van der Meeren

Voorzitter Raad van Bestuur C.Z. 08-02-2017

Werkte in 1976 als student politicologie nog bij de transportdienst in het CWZ. Na afstuderen als bestuurder in verscheidene ziekenhuizen, tenslotte bij als pas 5e voorzitter bij CZ, de derde ziekte-kostenverzekeraar met 3,6 miljoen verzekerden en 2600 werknemers. Kerntaak: solidariteit en zorg. De zorgkosten bedragen 5000€ per persoon; er is een verschil tussen hoog- en laagopgeleiden.              Sinds 2006 werkt de gezondheidszorg zoals die nu is. Idee: door marktwerking moeten de kosten beheersbaar worden; hierover heeft spreker zijn twijfels. Als private partij is het mogelijk onderzoek op te zetten naar bijvoorbeeld het aantal operaties, dat per ziekenhuis moet worden verricht voor een optimaal resultaat. Zo is ook onderzoek gedaan naar het resultaat van de behandeling van mammaca. per ziekenhuis, waarbij het UMC er slecht uitkwam. Elk onderzoek leidt potentieel tot een gang naar de rechtbank. Verbetering van kwaliteit van behandeling leidt echter tot daling van  kos-ten. Andere voorbeelden zijn de chirurgie van prostaatca.; de eigen productie van gehoorapparaten en stomazakken; de aanpak van de dure medicatie van Cystische fibrose.

Toezichthouder van het CZ is de Nederlandse Bank. Dit jaar wordt 420 miljoen uit de reserves gehaald om de premies minder te laten stijgen (nog 3 € pp./mnd), vorig jaar was dat 570 miljoen (15€ p.p.per maand) maar tussen 2008-2014 is de premie niet gestegen. Reserves werden opge-bouwd door te hoge schatting van de lasten. In overleg met andere verzekeraars wordt een daling van 1% van de kosten voorzien. Toch is het mogelijk, dat aanbodbeperking moet worden ingevoerd.

Discussie:

1. Wat mag een gewonnen levensjaar kosten? CZ doet hierover geen uitspraak, maar laat dit aan de professionals over. mogelijk zou via "shared decision making"een oplossing kunnen komen.                             "

2. Er hoort geen geld van verzekerden naar bijv. voetbalclubs te gaan. CZ beschouwt de premies van de aanvullende verzekeringen als private gelden, maar besteedt de gelden niet meer aan donaties, behalve aan het Rode Kruis.                                                                                                                                               

3. Wat is de mening van CZ over winstdeling in de zorg? CZ doet dit niet, maar Achmea heeft blijkbaar afspraken met investeerders, waaraan ze zich niet kunnen onttrekken.                                                  

4. De manier waarop het CZ besluiten kenbaar maakt, wekt discussie op. Denk hierbij aan de discussies, die prof. Smalhout in de pers opriep bij het uiten van zijn meningen.                                                   

5. Wat is de mening van het CZ in de discussie of medisch specialisten wel of niet in dienstverband moeten. Persoonlijk neigt de inleider ertoe medisch specialisten wel in dienstverband te laten werken.                                                                                                                                                                                 

 6. Apotheken kunnen zo langzamerhand sommige medicijnen niet meer leveren/ CZ kent deze signalen, maar tot nu toe waren de problemen oplosbaar.

Voordracht W. van der Meeren,

8 febr. 2017

8 februari 17.00 uur

Geachte collega,

 

Zoals eerder aangekondigd spreekt op woensdag 8 februari a.s. van 17.00 -18.00  uur de heer W. van der Meeren, voorzitter raad van bestuur van het CZover "License to operate" van de zorgverzekeraar.

 

Locatie: Hostellerie Rozenhof, Nijmeegsebaan , Heilig Landstichting.

 

Programma: 

16.30 uur                    Ontvangst

17.00 – 18.00 uur       Lezing en discussie

 

Daarna kunt u eventueel deelnemen aan een warme maaltijd.

 

Dringend verzoek: Wilt u mij i.v.m. reservering van zitplaatsen mailen of u komt en of u deel wilt nemen aan de maaltijd?

 

Met vriendelijke groet,

 

Sterren in het heelal

Dr J. Meulstee , neuroloog / klinisch neurofysioloog CWZ.

De sterren in het heelal.

Voordracht voor de VOMS-CWZ op 11 januari 2017.

Na een korte introductie werd besproken hoe men zelf de sterrenhemel kan aanschouwen. Van belang is om een periode van 30 minuten in acht te nemen ten behoeve van de donkeradaptatie. Pas dan werken de kegeltjes in de retina optimaal in het donker. Vanzelfsprekend is het van belang een donkere waarneemplaats te zoeken. Wanneer het dan zo ver is kan men zich in de eerste plaats binnen een paar uur vergewissen van de aardrotatie, één rondje per 24 uur, dat te zien is aan de beweging van de sterrenhemel van oost naar west c.q. van links naar rechts. Wanneer men de sterrenhemel waarneemt op hetzelfde tijdstip bijv. 20 uur, maar op verschillende data, kan men ook het effect waarnemen van de beweging van de aarde om de zon in één jaar tijd. Op deze wijze kan men door het gehele jaar verschillende aspecten van de sterrenhemel zien. d.w.z. dat vele sterrenbeelden de revue passeren. Om enigszins de weg te vinden kan men een zogenoemde draaibare sterrenkaart raadplegen ofwel de Sterrengids 2017. Wel dient men dan zwak rood licht te gebruiken om de donker adaptatie niet te bederven; de staafjes zijn nl. voor rood licht vrij ongevoelig. Besproken werden enkele eigenschappen van sterren. Als eerste de afstanden ervan en de techniek van het bepalen van de afstanden met de parallax methode. Afstanden plegen uitgedrukt te worden in lichtjaar. Dit is de afstand, die het licht in één jaar aflegt. Om een idee te krijgen van de lichtsnelheid: 7 maal rond de aarde in één seconde. De afstand van de zon tot de aarde bedraagt 8 lichtminuten. Door de Europese satelliet GAIA kan men van een miljard sterren de afstanden bepalen. De diepte is maximaal 300.000 lichtjaar. Een andere eigenschap, die men met het blote oog kan zien is kleur. Deze verraadt de oppervlakte temperatuur. Wat ook opvalt is dat er helderheidsverschillen waarneembaar zijn. Men spreekt van de schijnbare helderheid van een ster. Als men de afstand kent, dan weet men ook de werkelijke lichtkracht te bepalen. Wanneer men vervolgens de sterren sorteert naar temperatuur (kleur dus) en werkelijke lichtkracht, dan kan men sterren weergeven in het voor sterrenkundigen extreem belangrijke Herzsprung-Russell diagram.

Het hoofdthema van de voordracht is het fenomeen ster. Besproken werd dat de enorme hoeveelheid stralingsenergie, waaronder warmte en licht, die de zon (als voorbeeld van een voor ons zeer bekende ster) al 4.5 miljard jaar onveranderlijk uitstraalt en dit ook nog een even lange periode zal doen, tot stand komt door het proces van de fusie van 4 waterstofatoom kernen tot één heliumatoom. Aangezien 4 waterstofatomen meer wegen dan één heliumatoom en volgens een belangrijke natuurwet energie niet verloren kan gaan, is begrijpelijk dat de verdwenen massa in energie om wordt gezet volgens Energie=Massa * de lichtsnelheid in het kwadraat. Dit betekent dat 1 gram waterstof na fusie in helium 160 miljoen kcal oplevert. Het is dus een zeer exotherme reactie, die weer andere waterstofatomen doet fuseren tot helium, waardoor dan een kettingreactie tot stand komt. Dit is de energiebron van de ster en dus ook van de zon. Wat doet nu deze kernreactie ontstaan, hoe komt de detonatie tot stand. Dit gebeurt door contractie van wolken in de interstellaire materie, die bestaat uit stof en gas. Wanneer de compressie zó hoog is dat temperatuur en druk gigantische waarden aannemen, dan komt er waterstof fusie tot stand en daarmee de ketting reactie. De ster is dan “geboren”.

Is de begin massa van de “moederwolk” te klein dan komt er een misgeboorte: een bruine dwerg genoemd.

Is echter de massa van de wolk groter, dan ontstaan sterren zoals onze zon. Onze zon kan 9 miljard jaar schijnen; vergelijk dit met de leeftijd van ons heelal: 13,7 miljard jaar. Wanneer de waterstof omgezet is in helium, dan is de zon bijna ten einde. Ze zwelt op tot een rode reuzenster en, omdat de kernfusie geen tegendruk meer levert, krimpt ze in een onder rustig uitstoten van materie, die aanleiding geeft tot prachtig gevormde planetaire nevels. De ster zelf “eindigt” als een witte dwerg ster, die de grootte heeft van de aarde. Een liter materie van zo’n witte dwergster weegt op aarde 60 ton.

Wanneer de massa van de moeder wolk nog groter is dan is er hetzelfde scenario. Het essentiële verschil is echter, dat door de reusachtige hoeveelheden massa de druk en temperatuur aanzienlijk groter is dan zon-achtige sterren. Het gevolg is andere kernfusie reacties in kettingreactie vorm voorkomen, zolang het maar een exotherme reactie is; zo niet dan stopt de fusie en ook de stralingsdruk. Het zwaarste element dat door fusie tot stand komt is ijzer. Ook deze ster zwelt eerst op tot rode superreus en vervolgens stort de ster binnen enkele uren tot een dag volledig in elkaar. De druk is zo hoog dat protonen en elektronen veranderen in neutronen; de neutronenster is tot stand gekomen. De materiedichtheid wordt dan zo hoog, dat een vingerhoed vol materie een paar miljoen ton zou wegen op aarde. De diameter van een neutronen ster is zo groot als die van een stad. Omdat de diameter zo drastische afneemt moet volgens de wet van behoud van energie de draaisnelheid toe nemen (vergelijk een schaatsster in een pirouette, die de armen intrekt en daardoor sneller gaat draaien). Alles dat draait in het heelal wekt een magnetisch veld op (ook bij de aarde: het dynamo-effect). Bij de neutronenster is dat enorm sterk en veroorzaakt 2 toetervormige stralingsvelden. Wanneer de aarde in zo’n veld ligt (vuurtoren effect), dan kan met zeer regelmatige pulsen van radiostraling waarnemen; men spreekt dan van een pulsar. Er zijn daar al vele van ontdekt. Ook stoot de in één stortende ster onwaarschijnlijk veel licht uit. Er ontstaat dan een nieuwe ster aan het firmament (supernova). De explosie veroorzaakt ook fraai gevormde kleurige grillige nevels. Een bekend scenario is de explosie van een ster in sterrenbeeld de Stier, welke in 1054 als supernova is waargenomen door Chinese astronomen. Heden is het restant nog zichtbaar als de Krabnevel, zogenoemd van wege de krabvormige structuur. Onder meer is hier ook een pulsar gedetecteerd. Bij de explosie worden elementen gevormd, die zwaarder zijn dan ijzer. Op deze wijze is het goud, dat wij als sieraad dragen meer dan 4.5 miljard jaar geleden tot stand gekomen.

Wanneer de moederwolk nog zwaarder was ontstaat een neutronenster met extreem hoge dichtheid en zeer klein volume, misschien wel ter grootte van een punt (singulariteit genoemd). De zwaartekracht is daar dan zo groot dat zelfs licht niet kan ontsnappen en licht dat er langs scheert op weg naar de aarde op dit hemellichaam valt. Dit ziet er uit als een donker vlek a.h.w. Dit is de reden om dit dan een zwart gat te noemen. De ruimte eromheen is sterk gekromd; iets dat wij ons nier kunnen voorstellen in een beeld. Recent is het bestaan van zwarte gaten onder andere “bewezen” door waarneming van zwaartekrachtsgolven (rimpels in de kromming van de ruimte) door samenvallen van 2 om elkaar cirkelende zwarte gaten.

De spreker heeft de hoop uitgesproken dat het auditorium een beetje enthousiast voor de sterrenkunde is geworden en dat zij eens zelf de sterrenhemel met eigen ogen gaat aanschouwen met de besproken kennis van de sterren in het heelal.