Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch, door André Stufkens 7-2-24

Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch.

Grondleggers van de Nederlandse schilderkunst [lezing 07022024]

André Stufkens

voorzitter Stichting Maelwael Van Lymborch Studies

De lezing gaat over de stelling dat de drie generaties van het Nijmeegse schildersgeslacht Maelwael-Van Lymborch rond 1400 grondleggers zijn van de Nederlandse schilderkunst. Dat is de stelling, die we sinds de oprichting van de stichting in 2002 op velerlei manieren uitdragen: met exposities, publicaties, films, wetenschappelijk onderzoek, lezingen, festivals… Recentelijk is de 3^e druk verschenen van het boek met dezelfde titel.
  Voorheen werd in de Nederlandse kunstgeschiedenis altijd gesteld dat het begint in Haarlem aan het einde van de 15^e eeuw. Dat heeft met het zogenaamde hollandocentrisme te maken. Je ziet het bijv. in de collectie van het Rijksmuseum waar Geertgen tot St Jans heel lang de permanente expositie opende. Het Rijksmuseum is in de 19^e eeuwen opgebouwd uit vier Hollandse verzamelingen. Dat er buiten Holland sprake kon zijn van kunst van niveau of zelfs het begin van de Nederlandse kunstgeschiedenis was heel lang volslagen ondenkbaar.

Wat vooraf ging
  Het verhaal van het Nijmeegse kunstenaarsgeslacht gaat vooraf aan Geertgen tot St Jans, gaat vooraf aan Brueghel, aan Van der Weijden of zelfs Van Eyck. Het is het aperitief.
  Niet dat deze Nijmegenaren de eerste kunstenaars of schilders waren, die waren er al veel eerder. Ook een enkeling, waarvan een naam is overgeleverd (Michel van der Borch). Maar we kennen geen enkele kunstenaar, laat staan een kunstenaarsdynastie van drie generaties, met een dergelijk omvangrijk oeuvre (883 miniaturen en schilderijen) die met het werk al in de eigen tijd een internationale reputatie verwierf. Bedenk wel dat Nederland in hun tijd helemaal niet bestond. We spreken in die tijd van een ‘Noord-Nederlandse traditie’.

In welke zin zijn zij grondleggers?
  In hun werk komen voor het eerst categorieën, genres en onderwerpen voor die later terugkeren bij vertegenwoordigers van die befaamde traditie: Van Eyck, Brueghel, Vermeer, Rembrandt, Van Gogh… de nachtscène met de kruisdood, een overtuigende winterscène met sneeuw, het oogsten op het veld, de zaaier, het stilleven, mensen uit andere landen en culturen tot zelfs de ‘zinne- en minnebeelden’ aan toe. Kenmerkend in die traditie is de aandacht voor het alledaagse, voor zelfs de meest triviale zaken. Maar dat realisme gaat nooit alleen over uiterlijke, fysieke zaken, maar is altijd tegelijkertijd ook metafysisch. Hemel en aarde doordringen elkaar.

Medisch Historische Werkgroep
  Na de oprichting van de stichting volgden vele publieksactiviteiten, zoals optredens in middeleeuwse kleding in binnen- en buitenland (New York). In Nijmegen vond een jaarlijkse middeleeuwen festival plaats. In het kader daarvan bedacht Hans van der Spek (1942-2022), neurochirurg en een van uw leden, rond 2010 dat het zinvol en leuk zou zijn om het publiek meer kennis bij te brengen over de gezondheidszorg in de middeleeuwen. Hij verzamelde een mooie groep medici om zich heen, zoals Karine van ’t Land, Alrik Nielander, Meeuwes Pool, Aafje Groustra, Irene Meekes. Door middel van nauwkeurig voorbereide lezingen en demonstraties werd de middeleeuwse zienswijze op gezondheid getoond, bijv. met trepanaties (het bekijken en behandelen van de hersenen door een stukje schedel te verwijderen), aderlaten, piskijken of keisnijden.
  De essentie van middeleeuwse zienswijze is dat de diverse lichaamssappen in het menselijk lichaam in evenwicht moet zijn. Deze zogenaamde humeurenleer is gebaseerd op die van de Romeinse arts Claudius Galenus (2^e eeuw na Chr.).
  In de fenomenale miniatuur van de Astrologische mens van de gebroeders Van Lymborch, feitelijk een medische handleiding, wordt dat evenwicht tussen de diverse humeuren zichtbaar gemaakt, gekoppeld aan de samenhang tussen de dierenriem – de stand en loop van de sterren, zon, maan en planeten – en de plek die deze innemen op het lichaam (melothesie).
Een vernieuwende miniatuur ook, vanwege de klassieke contraposto-houding of het feit dat in de mandorla, het amandelvormig universum, niet meer God de vader het heelal bestiert, maar een mens centraal staat. Het is daarmee een directe voorloper van de renaissance.

Het Nijmeegse kunstenaarsatelier

  De Maelwael-Van Lymborchs bezaten acht panden in de Burchtstraat, in een gedeelte van de stad naast de Valkhofburcht (de grootste burcht van de Lage Landen) waar edellieden en raadgevers van het Hof van Gelre naast en tussen elkaar in woonden. Kunstenaars waren geheel afhankelijk van adellijke en geestelijke opdrachtgevers. Juist in hun tijd regeerde de belangrijkste vorst die Gelre ooit heeft gehad: hertog Willem I van Gelre (1364-1402). Met zijn vele buitenlandse reizen (Jeruzalem, zevenmaal deelname aan een kruistocht richting Litouwen, driemaal Londen, tweemaal Praag, Parijs, Venetië…), benoemd als ridder van de Orde van de Kousenband, was hij een vorst van Europees formaat. In het kielzog verwierf de heraut Gelre encyclopedische kennis over heraldiek, dat resulteerde in het Wapenboek Gelre. De openings-tekening met de Keizer- en Gelretekening is feitelijk het begin van het realisme en is waarschijnlijk van de hand van Herman en/of Willem Maelwael.
  Niet alleen de Maelwael-Van Lymborchs trokken naar Nijmegen voor opdrachten, dat gold ook voor de familie Bosch-Van Aken: de overgrootvader, grootvader en vader van Jheronimus Bosch woonden en werkten eveneens als schilder in Nijmegen. Mogelijk hebben de gebroeders Van Eyck zelfs een opleiding in Nijmegen gevolgd.
  De tweede generatie bestaat uit de kinderen van Willem Maelwael: Johan Maelwael en Mette Maelwael. De laatste trouwde met Arnold van Lymborch, beeldsnijder. In het atelier werkten zij aan de honderden heraldische producten voor de hertog, zoals wimpels, banieren, stoffen, paardendekens of schilden. Het Nederlandse woord schilderen is afkomstig van het bewerken van schilden. Alle leden van het familieatelier waren multitalenten, want ook goud- en edelsmid, textielbewerker of beeldsnijder. Het verklaart de grote mate van vakmatige vaardigheden van de derde generatie die in het familieatelier opgroeide: de oudste drie zonen van Mette en Arnold: Herman, Paul en Johan van Lymborch.

Parijs

Nadat hertog Willem I van Gelre de vele duizenden binnenvallende Brabanders (gesteund door Bourgondië) vernietigend had verslagen in de Slag bij Niftrik (28 juni 1388) kwam een immens Frans leger naar Gelre om de hertog te verslaan. Dit legger richtte haar kamp in op ruim honderd kilometer onder Nijmegen in Körrenzig. Slechts na lang aandringen van zijn vader verzoende de Gelderse hertog zich op 12 oktober 1388 met de Fransen. Een beslissend moment voor de onafhankelijkheid van Gelre en voor het familieatelier. Want de daar aanwezige vorsten – naast koning Karel VI, ook Jan van Berry, Filips de Stoute en Jan zonder Vrees – zagen daar voor het eerst de prachtige uitdossing van het Gelderse hof. Het zou resulteren in de ‘transfer’ van Johan Maelwael naar het Louvre in 1396 en daarna het Bourgondische hof in Dijon. Hij werd hoofd van de hertogelijke werkplaats en de bestbetaalde kunstenaar van zijn tijd. Zijn taak was met name de verheffing van het kartuizerklooster in Champmol bij Dijon tot een necropolis van de Bourgondische vorsten die de necropolis van zijn familie in Sant-Denis naar de kroon zou steken. Het resulteerde o.a. in de Grote ronde pieta, de Man van Smarten, de polychromie van de graftombe en het Grote Kruis (de Mozesput) en het retabel met de marteling van Saint-Denis. Het meeste van zijn werk is echter verdwenen.
  Op zijn voorspraak kwamen de drie neven naar Parijs. Ze waren nog maar 14 en 17 toen ze in het hart van de Franse wereldlijke, geestelijke en intellectuele wereld werden gekatapulteerd. In het klooster van de Notre Dame werkten zij aan een eerste monsterklus, de Bible moralisée in opdracht van Filips de Stoute. Na het overlijden van Filips de Stoute  kwamen ze in dienst van diens broer, hertog Jan van Berry. In zijn opdracht ontstaan de bekende getijdenboeken: de Belles Heures en de Très Riches Heures du duc de Berry.

_____________

“Tot slot naar de essentie. De tere schoonheid van het werk van de Maelwael-Van Lymborchs raakt je recht in het hart. Het ouderwetse gevoel van open mond en doorleefde bewondering, weet u wel. Laaf u, beste lezer, even gulzig als de Bourgondiërs destijds aan die schoonheid. Die ligt gewoon voor het grijpen, in het Louvre, in Dijon, maar om te beginnen simpelweg op de volgende pagina’s. En omdat dit met veel liefde en zorg gemaakte boek u de juiste middeleeuwse context bezorgt kan dat esthetisch genot optimaal opbloeien.”

Bart van Loo

“ Het werk van de gebroeders Van Lymborch vormt een soort filmdocumentaire die ons het leven in een tijdperk laat zien. Maar geen film heeft ooit de levensechtheid, de luister en de ontroerende schoonheid van de taferelen kunnen evenaren.’

Umberto Eco

Uit: André Stufkens en Clemens Verhoeven, Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch. Grondleggers van de Nederlandse schilderkunst. (Walburg Pers, prijs: € 29,99).
ISBN 9789464563313. Verkrijgbaar in de winkel van het Gebroeders van Lymborch Huis, Burchtstraat 63, Nijmegen. Of bij de betere boekhandel.

In memoriam Wilfried de Goeij door Jan Sporken

In Memoriam: Dr. W.B.K.M.V. de Goeij 

Wilfried de Goeij is in 1941 te Haarlem geboren in een gezin met 10 kinderen. Hiervan kozen naast Wilfried meerdere voor het artsenvak. Zo was o.a. een zus cardioloog en een broer GGD arts. De medische studie volgde hij aan de Kath. Universiteit Nijmegen en de Rijks Universiteit Groningen. Na zijn militaire diensttijd werd Wilfried opgeleid tot gynaecoloog in het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis (CWZ) en het Radboudziekenhuis in Nijmegen. 

Vanaf 1976 tot medio 2001 was hij gynaecoloog in de kliniek Gynaecologie en Obstetrie van het CWZ en daar tot 1998 ook hoofd opleiding. Hij verzorgde in al deze jaren ook de algemene en financiële administratie van de maatschap en voerde daarin zijn eigen regie. De aanvankelijk drie afzonderlijke Gynaecologische praktijken van het CWZ (Rotte-Höll, de Bruin-de Groot-de Goeij en als laatste Oosterheert) zijn door hem samengevoegd tot een grote praktijk Gynaecologie en Obstetrie in het CWZ. 

Wilfried was een van de eerste gynaecologen in Nederland die als aandachtsgebied in de Gynaecologie de Urogynaecologie introduceerde. Heel bijzonder was dat hij op de afdeling Gynaecologie van het CWZ het Urodynamisch onderzoek en een operatieve behandeling van stressincontinentie bij vrouwen (Burch plastiek) invoerde. Dit alles in goede samenwerking met de kliniek voor Urologie. Vlak voor zijn start als gynaecoloog in het CWZ promoveerde hij in 1976 op het proefschrift: Incontinence of urine in women, a urodynamical and röntgenological study. Patiënten van zowel binnen als buiten Nederland bezochten zijn spreekuur vanwege zijn specifieke kennis en vaardigheid op dit gebied. 

Maar hij was ook een goed clinicus in de algemene Gynaecologie en Obstetrie en een handig en goed operateur. Op de operatiekamer voelde hij zich helemaal thuis, met zijn eigen vaste OK muts, Hollandse smartlappen muziek tijdens een ingreep en tekeningen die hij vaak na afloop van de ingreep bij patiënte maakte op de grote pleister over de buikwond. Wilfried was een markante persoon met vaak een bijzondere en eigen band met zijn patiënten. Hij vond een goed en mooi handschrift belangrijk. Voor de invoering van het electronisch patiënten dossier kregen arts-assistenten met een onleesbaar handschrift van hem een grote ouderwetse type-machine te leen voor hun verslagleggingen. Ook stelde hij op prijs als een sollicitatiebrief handgeschreven was, zo kon hij aan de hand van het handschrift al een eerste selectie maken. 

Beeldhouwen en schilderen, vooral portretschilderen, waren zijn grote hobby’s. Op de voormalige verkoeverkamer van het CWZ zijn een aantal muurschilderingen van zijn hand daarvan het bewijs. Dat geldt ook voor het grote schilderij van de drie Directie leden (M.Verstegen, H. van Essen en J. Le Grand-van den Bogaard) in de jaren 90. Tevens was hij een fanatieke Nijmeegse Vierdaagseloper (15 x uitgelopen). 

Na zijn pensionering in 2001 was hij jarenlang bestuurslid/penningmeester van de Vereniging Oud Medisch Specialisten (VOMS) van het CWZ*. 

Wilfried was, zoals hij zelf altijd zei, 43 jaar zeer gelukkig gehuwd met Ineke Evers. Samen kregen zij 4 zonen en 1 dochter, die hun weer 3 kleinzonen en 3 kleindochters schonken. Ineke was zijn grote steun en toeverlaat en stuurde hem vaak aan. In 2010 , negen jaar na zijn pensionering, is Ineke helaas overleden. Hij werd daarna omringd door zijn kinderen en kleinkinderen, met wie hij graag in Zeeland ging zeevissen. 

Eind 2022 werd bij Wilfried een longcarcinoom vastgesteld. Ook nu nam hij de regie weer in eigen hand. Zo zag hij na een eerste chemokuur af van verdere behandeling, stelde hij een lijst samen van naasten en bekenden die hem naast de thuiszorg in avond –en nachturen zouden verzorgen mocht hij bedlegerig worden, schreef hij zijn eigen rouwbrieven en regelde hij zelf zijn begrafenis. In 2023 ging Wilfried geleidelijk achteruit. Naast het longcarcinoom had hij meerdere ernstige fysieke klachten, o.a. aan benen en ogen, wel bleef hij helder van geest. Tot januari 2024 was hij strijdvaardig en vergeleek hij zich zelf met een “Sherman” tank, weliswaar met kapotte rupsbanden maar met een intacte geschutskoepel. Op 22 januari 2024 is Wilfried overleden. 

* Toevoeging door Wil Buis: Wilfried heeft dit weblog geentameerd begin 2008, kort na de oprichting van de VOMS. Hij heeft dit behartigd tot 2020. Scrol eens terug naar deze periode met veel foto's.

Uitnodiging VOMS-bijeenkomst 7 februari 2024

Beste mensen,

Graag nodigen wij jullie uit voor de bijeenkomst van de VOMS op 7 februari om 16.30 uur in Rozenhof aan de Nijmeegsebaan 114 in de Heilig Landstichting.

De bijeenkomst met partner.

Wij zijn blij dat op, voorspraak van Violette, de heer André Stufkens een voordracht wil houden met als titel 'Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch. Grondleggers van de Nederlandse schilderkunst’.

André Stufkens (1955, Middelburg) nam samen met Clemens Verhoeven eind 2002 het initiatief de kunst van de Maelwael-Van Lymborchs terug te halen naar Nederland. Hij was ondermeer voorzitter en directeur van de Stichting Gebroeders van Limburg en is nu voorzitter van de Stichting Maelwael Van Lymborch Studies. Hij initieerde de wetenschappelijke, Engelstalige reeks boeken, de Maelwael Van Lymborch Studies, waarvan hij volume editor is. Hij is auteur van diverse boeken en artikelen over het leven en werk van het Nijmeegse kunstenaarsgeslacht, o.a. het recente 'Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch. Grondleggers van de Nederlandse schilderkunst’ (zie bijlage). Daarnaast is hij voorzitter van de Europese Stichting Joris Ivens, beheert het Ivens Archief en publiceert over film, filmarchieven en filmhistorie, waaronder 'Joris Ivens, wereldcineast’ (2008) en 'Redder van de tiende muze. Jan de Vaal en het Nederlands Filmmuseum 1946-1987’ (2016). Hij werkt nu aan een boek voor de Cambridge University Press over Ernest Hemingway, Joris Ivens and The Spanish Earth. Kortom: hij is druk met de kunst van Nijmeegse kunstenaars met een internationale reputatie.

Het programma is dan als volgt:
16.30 uur: ontvangst met borrel.
17.00 uur: voordracht André Stufkens 'Johan Maelwael en de gebroeders Van Lymborch. Grondleggers van de Nederlandse schilderkunst’
Hierna: diner.

Graag uiterlijk zondag 4 februari doorgeven of je komt, al dan niet met partner en of je/jullie deelnemen aan het diner.

Wie graag wil komen maar vervoersproblemen heeft kan dit melden, dan regelen we een lift.

De verslagen van de voordrachten zijn te vinden op de weblog van de VOMS http://vomscwz.blogspot.com/?m=1


Vriendelijke groeten,
Sven, Rogier, Wil en Frank