Abstract Waarnemingen en werkelijkheid door A.M. van der Heijden 2/12/2015
Recent werd in de pers Escher gememoreerd, die na zijn studie in Delft in Italië landscapes tekende. Terug in Nederland werden dat mindscapes. Men meende dat Escher deze tekeningen bedacht. Het is nu echter gebleken, dat Escher in 1945 zijn vroegere HBS in Arnhem heeft bezocht en daar een bijzonder trappenhuis aantrof, dat hem mogelijk heeft geinspireerd bij zijn latere tekeningen. Deze zijn vaak gekenmerkt door o0nmogelijke en tegelijk dubbelzinnige objecten en situaties, die aan illusies doen denken.
De titel van de voordracht suggereert al, dat er een verschil is tussen wat wij waarnemen en denken te zien en de werkelijkheid. Er gebeurt van alles tussen het oog en het brein. Vaak wordt het oog vergeleken met een camera. Helaas kan er echter in de overdracht van de beeldvorming van alles misgaan. Via het netvlies worden de visuele prikkels omgezet in actiepotentialen en door de zenuwen getransporteerd naar het occipitale deel van de hersenen. Als er geen duidelijk verschil is tussen voor- en achtergrond kan dit wechter aanleiding geven tot twijfel. Het brein weet niet te beslissen. In 1915 schreef de psycholoog Edgar Rubin in zijn proefschrift al over de moeilijkheid van de interpretatie door het brein. Zo kan een2 vaas worden geïnterpreteerd als een ruimte tussen twee gezichten en profil. Je kan het een zien of het ander, maar niet beide tegelijkertijd.
Hersenonderzoek met bv. PET scans levert veel informatie over het zien. Er wordt gebruik gemaakt van het kijken naar illusies, omdat daarbij vaak verschillende delen van de hersenen blijken te worden geactiveerd.
Het brein verandert dingen, vult in en aan, trekt lijnen, die feitelijk niet bestaan, evenwijdige lijnen worden afgebogen afhankelijk van de achtergrond enzovoort. Het proces om iets inte vullen is de oorsprong van veel (vaak ook bekende) visuele illusies. Aan de hand van voorbeelden worden een aantal illusies toegelicht. Een grijs vlakje wordt tegen een witte achtergrond als donkerder gezien, dan hetzelfde vlakje tegen een donkerder achtergrond. Strepen in een klein vierkant zien we scherper als dezelfde strepen in een groter vierkant. De ruimte tussen twee bomen bij het graf van Napoleon op Elba suggereert dat Napoleon daar zelf staat. Anisotropie: een verticaal getekende boog zien we groter dan dezelfde boog horizontaal getekend. Twee rode cirkels , omringd door grote ronde cirkels lijken groter dan dezelfde cirkels omringd door kleinere. Illusie: In de ruimte tussen een pauw en een roofvogel tegenover elkaar geplaatst en profil suggereert een jonge vrouw.
Opzienbarend is de balk van Penrose waarop menselijke figuren een eeuwige trap rond lijken te lopen. Escher tekende deze trap in 1960, evenals de eeuwige" waterval" volgens hetzelfde principe, waarop het neergestorte water weer omhoog naar het begin van de waterval lijkt te stromen in een eeuwig voortgaande cyclus.
Besloten wordt met een filmpje waarin Penrose het boven genoemde illustreert.
Notulist I. H. Go
Geen opmerkingen:
Een reactie posten