Vereniging Oud Medische Stafleden CWZ

Dit is een samenvatting van een voordracht

door: Dr Ph. Edixhoven

over het Rembrandt Research Project, VOMS juli 2018.

Het Rembrandt Research Project. 

Naar het werk van Rembrandt van Rijn(1600 tot 1669) was altijd al veel vraag, 

maar de grote rijkdom van succesvolle industriëlen vanaf het einde van de 19e eeuw heeft vooral in de Verenigde Staten deze vraag enorm doen toenemen. 

Wie het aannemelijk kon maken dat een schilderij een echte Rembrandt was had veel aanzien en kon veel geld verdienen. In die tijd was  bijna niets 

bekend over Rembrandt. "Connaisseurs" werkten zich in de schijnwerpers, stroopten veilingen af in heel Europa, bevochten elkaar soms, maar speelden elkaar geregeld

ook handig de bal toe en verzamelden zelf. Zij dateerden schilderijen op onduidelijke 

gronden, vormden zich een mening van “de stijl van Rembrandt” in bepaalde 

levensperiodes en schreven stukken toe of af op basis van hun kennis en ervaring. 

Sommigen stelden catalogi samen van door hen aan Rembrandt toegeschreven werken. Beroemde connaisseurs waren Bode (overleden 1929), 

Bredius (overleden 1946), Valentiner (overleden 1958) en Gerson (overleden 1966). 

Valentiner heeft in de VS fortuin gemaakt, verkocht aan musea en industriëlen.

Wat voor werk is het waar de vraag speelt of een schilderij een echte Rembrandt is of niet?

Als eerste gaat het meestal om kopieën van zelfportret studies van Rembrandt van de 50 gevorderde leerlingen die Rembrandt (verder) heeft opgeleid, 

al of niet als Rembrandt gesigneerd. Deze stukken werden uit zijn atelier verkocht en leverden goed geld op. Het gaat ook om werk van Rembrandt en leerlingen samen. 

In musea zijn in de 250 jaar na Rembrandt heel veel Rembrandt’s gekopieerd 

en er is veel geschilderd "in de trant van Rembrandt". Het gaat ook om vervalsingen.

Er ontstond veel behoefte om op wetenschappelijke basis werk van Rembrandt toe- of af te schrijven in plaats van uitsluitend op grond van de vage "criteria" van 

connaisseurs.

In 1969 gaat het Rembrandt Research Programma (hierna RRP) van start met 

subsidie voor 10 jaar van ZWO. Opzet: tot 1973 op locatie overal in de wereld in 

musea en bij particulieren met twee man samen vier stukken per dag van de 625 aan Rembrandt door Bredius in 1935 toegeschreven stukken bestuderen 

en in consensus diezelfde dag aan Rembrandt toeschrijven of afschrijven, de

zgn. “voorlopige waardering”.

E. van de Wetering had een bijzondere plaats in deze groep onderzoekers. 

Hij was en is kunstschilder (doorliep kunstacademie Den Haag), studeerde in 1968

af in de kunstgeschiedenis en werd als assistent toegevoegd aan het

Rembrandt Research team, dat bestond uit 6 kunsthistorici. In 1970 werd hij, na het wegvallen door ziekte van een van de leden, zelf lid van het team.

Het was de bedoeling om over alle "voorlopige waarderingen" die in 1974 waren 

afgerond vanaf 1974 tijdens wekelijkse lunchvergaderingen zoveel mogelijk in 

consensus de stukken definitief toe- of af te schrijven, met een notitie over  de argumenten. 

Problemen die zich daarbij voordeden:

-het enige lid dat wetenschappelijk onderzoek implementeerde in zijn oordeel 

was Van de Wetering. De anderen waren nog te veel intuïtief bezig als 

connaisseurs.

-het was (al te) vaak de mening van Van de Wetering, de jongste, meer kunstenaar dan kunsthistoricus, tegen die van de anderen.

-het grote materiële belang van toe- of afschrijving voor de bezitters van de stukken 

in combinatie met de lange termijn tussen de studie op locatie en de eerste publicaties van het RRP (2^de helft tachtiger jaren) maakte dat geruchten 

en onvrede ontstonden over het RRP, waarvan verwacht werd dat het veel 

tot dan toe aan Rembrandt toegeschreven stukken uit musea en van particulieren af zou schrijven. De zaak van de valse Vermeer uit het museum Boijmans van Beuningen, die de kunstwereld nog steeds op zijn grondvesten deed schudden, 

speelde daarbij een belangrijke rol.

-Van de Wetering werd steeds belangrijker als Rembrandtvorser, waarbij hij 

op de andere leden van het project grote voorsprong had: als kunstenaar 

zag hij de schilderijen als het ware van binnen uit, als deelnemer aan het 

wordingsproces van het schilderij. Bijvoorbeeld bij de interpretatie van 

röntgenonderzoek dat van de meeste stukken van R. beschikbaar was begreep hij 

veel eerder en beter dan de anderen waarom daaruit welke conclusies konden 

worden getrokken over de stijl en werkwijze van R. in vergelijking met zijn tijdgenoten.

-vanuit zijn ideale plaats in het Centraal Laboratorium* heeft Van de Wetering 

veel onderzoekslijnen kunnen opzetten, daarin geparticipeerd, mensen ge-ënthousiasmeerd en met hen gepubliceerd. Bijvoorbeeld over de verschillende pigmenten die R. gebruikte, het belang van partikel grootte van pigmenten, 

datering van panelen (dendrochronologie), een uitgebreide studie naar schering 

en inslag van het schilderslinnen en – jute bij toe- of afschrijving aan (het atelier van) Rembrandt. Hij onderkende het belang van bijvoorbeeld microscopie, elektronen microscopie, neutronen activation autoradiography, verzamelde zo een 

groot aantal onderzoekers om zich heen met wie hij samen publiceerde.

In 1993 is een onherstelbare breuk ontstaan, eindigt het 1e traject van het RRP daar de andere leden stopten met hun lidmaatschap.

Van de Wetering werd voorzitter, maakte een doorstart, dat men RRP II

zou kunnen noemen, en publiceerde in 2005 en 2012 deel VI van het RRP, waarin 

324 werken aan Rembrandt zijn toegeschreven, op zoveel mogelijk weten-schappelijke basis. Sindsdien zijn er nog enkele nieuw ontdekte  rembrandteske schilderijen door Van de Wetering aan Rembrandt toegeschreven.

In deze voordracht worden veel afbeeldingen getoond van vooral schilderijen van 

Rembrandt en wordt enige toelichting gegeven op het onderzoek dat tot 

toe- of afschrijving heeft geleid, waarbij ook het theorema van Bayes een belangrijke rol heeft gespeeld.

* Centraal Laboratorium voor Onderzoek van Voorwerpen van Kunst en Wetenschap.