Geneeskunde en beeldende kunst ; een intieme relatie.
Door Maerten C.G. Verstegen, 6 mei 2015.
Geboorte, ziekte, lijden, sterven, het zijn gebeurtenissen die vaak gepaard gaan met heftige emoties. Geen wonder dat zij altijd kunstenaars hebben geïnspireerd. En zo is in de loop der eeuwen een groot aantal kunstwerken ontstaan. Vanavond een aantal voorbeelden uit de beeldende kunst, waarbij de geschiedenis van de West-Europese geneeskunst de rode draad van het verhaal is.
In Egypte is er een nauwe verbondenheid met de goden. Voorbeelden zijn Bes en Horus.
In Egypte zien we de eerste arts als mens afgebeeld: Imhotep. Leefde rond 3000 v.Chr. in Memphis, de hoofdstad van Egypte. Beeldje met prachtige gouden halsketting (museum van Boedapest).
Ook in het antieke Griekenland waren er goden. Belangrijkste was Asklepios, de zoon van Apollo. Vaak afgebeeld met zijn dochter Hyghieia en een slangenstaf.
In het antieke Griekenland ontstaat met Hippocrtes de geneeskunde als wetenschap. Volgens Hippocrates was ziekte geen straf van de goden was maar een stoornis in de lichaamssappen ( humorenleer). Genezing door herstellen van het evenwicht via lavementen, braken, aderlatingen.
In het Romeinse Rijk kwam de geneeskunde pas tot bloei nadat er zich Griekse artsen hadden gevestigd. Belangrijkste was Galenus, een trouw adept van Hippocrtaes.
Romeinse Rijk viel uiteen. In het westelijk deel kwam een periode van verval die meer dan 1000 jaren zou duren: de Middeleeuwen
Met de vroeg-christelijke periode zijn de namen verbonden van Cosmas en Damianus. Diverse keren afgebeeld door de schilder Fra Angelico. Vaak met de urinefles. Het "piskijken" en het voelen van de pols waren vele eeuwen de belangrijkste diagnostica van de dokter. Zij zijn op vele schilderijen, tot diep in de 18e eeuw, afgebeeld.
In Middeleeuwen stond de geneeskunde op een laag pitje. Zij vond voornamelijk plaats in de kloosters. Vandaar de naam "kloostergeneeskunde". Diverse fraaie afbeeldingen beschikbaar. Geneeskundige behandelingen gebeurden door de kloosterlingen.
In de Middeleeuwen veel epidemieën. Belangrijkste was de pest. Die werd gezien als een straf van God. Bidden was het enige "geneesmiddel". Daarom waren er met de pest de namen van vele pestheiligen verbonden. De belangrijkste waren Rochus, Sint Sebastiaan en Antonius Abt. Van hen zijn vele schilderijen en beelden gemaakt.
De opleving van de geneeskunst vond plaats in de renaissance. Belangrijke namen zijn Vesalius ( de anatoom), Paracelsus ( een fel bestrijder van de leer van Galenus) en Leonardo da Vinci ( naast beroemd schilder, o.a van de Mona Lisa, ook een vooraanstaand wetenschapper).
Zorg voor zieken lange tijd in handen van geestelijkheid. Het humanisme en de kerkhervormingen waren de 2 bewegingen die de zorg voor armen en zieken diepgaand beïnvloedden. Luther zag de zorg als een taak van de overheid. Gods- en gasthuizen kwamen onder stedelijk bestuur van regenten. Van die colleges zijn veel schilderijen gemaakt., o.a door Frans Hals.
In de Gouden Eeuw in ons land 4 soorten artsen:
chirurgijns
vrije meesters
kwakzalvers
Een aparte categorie schilderijen -> "De vier gedaanten van de arts". Laatst bekende is die van Jozef Horemans uit 1752 ( Boerhave Museum, Leiden).
In vier schilderijen wordt de arts getoond als God, engel, "gewoon mens" en, als hij de rekening presenteert, de duivel.
Een bijzondere categorie wordt gevormd door de "Anatomische les". Meest bekende is de Anatomische les door prof. Nicolaes Tulp", een schilderij dar Rembrandt op 16-jarige leeftijd schilderde in opdracht van het Amsterdamse Chirurgijnsgilde.
De Industriële Revolutie, eind 19e- begin 20e eeuw, was een periode van veel nieuwe ontwikkelingen, ook in de geneeskunde, Heel veel schilderijen van beroemde medici en wetenschappers ( Koch, Pasteur, Röntgen, Flemming, etc). Van eminent belang was de ontdekking van de anaesthesie. Die zorgde voor een snelle groei van de chirurgie
Met al deze ontwikkelingen veranderde de functie van de ziekenhuizen. Daar ging men naar toe om onderzocht en behandeld te worden ( schilderij Van Gogh van ziekenhuis in Arles).
In deze tijd ontstaat ook de verpleegkunde als beroep. En daarbij kan de naam van de Britse Flrorence Nightingale niet onvermeld blijven. Sedertdien ook de verpleegkundigen een inspiratiebron voor kunstenaars ( Robert Vickley, Richard Prince, Isaac Israels).
Tot nu toe alleen mannen als arts afgebeeld. Vanaf nu ook vrouwen. Als eerste Allette Jacobs.
Met al deze ontwikkelingen bleef er ruimte voor charitas en religie. Blijkt o.a. uit schilderij "Science and charity" van Pablo Picasso. Ook uit de diverse heiligen die nog steeds worden aanbeden ( Blasius bij keelklachten, etc) en de bedevaarten. En wat te denken van Lourdes. En ook dichterbij : Kevelaar.
Vertrouwen in de geneeskunde is zeker groot maar niet onbeperkt.
En zo is de cirkel weer rond. We begonnen onze reis met de nauwe band tussen geneeskunst en religie. En we eindigen er ook weer mee.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten